Rola Stowarzyszenia Podziemne Trasy Turystyczne Polski w tworzeniu produktu turystycznego "POLSKIE PODZIEMIA"

JÓZEF TWOREK


STRESZCZENIE

Stowarzyszenie Podziemne Trasy Turystyczne Polski do swoich celów statutowych zalicza przede wszystkim podnoszenie standardu tras oraz ich właściwe usytuowanie na rynku turystycznym jako unikatowego zasobu kulturowego i naturalnego kraju. Stowarzyszenie działając przede wszystkim na polu praktyki i ekonomiki turystyki, dąży do podnoszenie standardu tras poprzez wymianę i upowszechnianie najlepszych wzorców i osiągnięć w sferze ekonomicznej, organizacyjnej i innych łącznie z próbą wprowadzania wymogów jakości poprzez certyfikację. Równolegle prowadzone są działania marketingowe i promocyjne produktu "POLSKIE PODZIEMIA" poprzez; promocję wzajemną, wydawnictwa, imprezy targowe, internet, ogólnopolskie spotkania i imprezy i inne przedsięwzięcia. W swoim działaniu, Stowarzyszenie z konieczności zajmuje się wszystkimi, odpowiadającymi definicji, podziemnymi trasami turystycznymi co jest logiczną konsekwencja tworzenia jednolitego produktu, niezależnie od rodzaju i kategorii tras, formy zarządzania, własności i innych czynników. Takie podejście stwarza dodatkowe atuty, ale jednocześnie wymusza dodatkowe prace i działania na rzecz tras pozostających poza strukturą Stowarzyszenia. To również dostrzeganie zjawisk, problemów i uwarunkowań wkraczających w sferę legislacji, planowania, zarządzania i promowania turystyki w skali kraju.



1. Realizacja celów statutowych na tle stanu prawnego i otoczenia tras.


Do podstawowych celów jakie postawiło sobie, utworzone w 1998 roku, Stowarzyszenie Podziemne Trasy Turystyczne Polski, należy podnoszenie standardu tras oraz ich właściwe usytuowanie na rynku turystycznym. Stowarzyszenie, będące w swoim składzie wyrazicielem środowiska praktyków organizacji i obsługi ruchu turystycznego, gdyż reprezentuje firmy i osoby zarządzające trasami podziemnymi, stanęło jednak na początku swojej działalności przed problemami teoretycznymi. Okazało się, że funkcjonowanie podziemnych tras turystycznych nie jest oparte na uporządkowanym systemie prawnym, tym bardziej, iż podmiotem zainteresowania Stowarzyszenia są wszystkie kategorie obiektów podziemnych udostępnianych dla celów turystycznych, w tym: jaskinie, kopalnie i sztolnie, zespoły piwnic, pomilitarne. Polskie normy prawne z zakresu ochrony i organizacji podziemnych tras turystycznych to zbiór wielu ustaw i rozporządzeń oraz bardzo wielu luk prawnych np.; w ustawie o usługach turystycznych, o planowaniu przestrzennym, tzw. ustawach kompetencyjnych i innych. Taka sytuacja stwarza ogromne trudności nie tylko na etapie projektowania, organizacji i udostępniania podziemi do celów turystycznych ale rzutuje negatywnie na sposób funkcjonowania oddanych już do użytku jako obiekty turystyczne. Klasycznym, negatywnym przykładem są losy Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego. Do chwili obecnej żaden organ państwowy nie podjął próby uporządkowania omawianego zagadnienia, stąd Stowarzyszenie zmuszone zostało na samym starcie do zdefiniowania samego pojęcia podziemnej trasy turystycznej oraz w oparciu o przyjęte kryteria monitorowanie wszystkich tras w kraju. Jest to zadanie niezwykle absorbujące, wymagające analiz i stałego rozwoju narzędzi i pojęć do badania całego zagadnienia. Jako przykład można zasygnalizować opracowanie w bieżącym roku pierwszego "Praktycznego słownika terminów podziemnych". Wyraźnie też, dzięki Stowarzyszeniu, odróżniane są pojęcia podziemna trasa turystyczna od. obiektu podziemnego, w którym może funkcjonować jedna lub więcej tras (Wieliczka, Tarnowskie Góry, Międzyrzecki Rejon Umocniony).
Bardzo skromne możliwości Stowarzyszenia nie pozwoliły dotychczas na podjęcie w szerszym zakresie współpracy ze środowiskami naukowymi. Niemniej odnotować należy obecność na Konferencji naukowo-technicznej "Zabezpieczanie i rewitalizacja podziemnych obiektów zabytkowych" w 2001 roku, a także udział w wydarzeniu o nieco innym wymiarze tj. na Międzynarodowym Festiwalu Filmów o Zabytkach Przemysłowych w Ostrawie w 2002 roku. Program i tematyka tegorocznego Forum jest przykładem nadrabiania zaległości w tym obszarze realizacji celów statutowych Stowarzyszenia.

2. Kreowanie i promocja produktu "POLSKIE PODZIEMIA"


Dynamiczny rozwój oferty turystycznej, inicjatywy władz samorządowych i firm przyczyniają się do przyspieszonego procesu zagospodarowywania i oddawania do celów turystycznych nowych podziemnych tras turystycznych, które częstokroć stanowią główną atrakcje turystyczną gminy lub powiatu. Dzięki monitorowaniu tego procesu wiemy, iż od 1997 roku liczba podziemnych tras turystycznych wzrosła z 27 do 41 w bieżącym roku i wciąż trwają prace przygotowawcze do oddawania kolejnych. W tej sytuacji jedynym , mogącym nadążyć za zmianami, nośnikiem informacji jest internet.

Obecność w internecie to rok 1998, przed formalnym utworzeniem Stowarzyszenia, kiedy z inicjatywy katowickiej firmy ProMARCOS oraz Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej, powstała witryna www.ptt.pl - było to przede wszystkim przeniesienie informacji zawartych w pierwszym wydawnictwie folderowym, poświęconym trasom podziemnym pt. "Podziemne trasy turystyczne w Polsce", zrealizowanym na zlecenie Urzędu Kultury Fizycznej i Turystyki w 1997 roku. Wydawnictwo ukazało się w czterech wersjach językowych; polskiej, angielskiej, niemieckiej i francuskiej w łącznym nakładzie 10 tys. egz., prezentując 27 tras podziemnych, w tym; 9 jaskiń, 11 kopalń i sztolni, 3 zespoły piwnic, 4 pomilitarne. Z chwilą przejęcia od 2001 roku nadzoru merytorycznego nad witryną ptt.pl, była ona stale modyfikowana i rozbudowywana, a obecnie jest już niewielkim portalem prezentującym aktualnie 40 tras podziemnych oraz działy ogólne; "wprowadzenie", "aktualności", "kronika". Witryna jest drogowskazem, ukazującym całe bogactwo i walory wszystkich znanych tras w Polsce. Jednocześnie informacje użytkowe według jednolitego schematu, zawarte są wyłącznie w odniesieniu do tras stowarzyszonych, oznaczonych logo SPTTP, ponoszących koszty utrzymania i rozbudowy witryny. Adres www.ptt.pl promowany jest we wszystkich wydawnictwach Stowarzyszenia oraz drukach, ulotkach i folderach tras stowarzyszonych. Średnia miesięczna oglądalność witryny w 2003 roku wynosi około 2.000 internautów bez zabiegów i działań sztucznie podnoszących oglądalność. Od 2003 roku Stowarzyszenie jest właścicielem domeny podziemia.pl, która według zamierzeń władz SPTTP stanie się jego oficjalną witryną. Dodatkowym, pozytywnym efektem obecności Stowarzyszenia w internecie, stało się wymuszenie zainteresowania tym nowoczesnym nośnikiem informacji i łączności przez poszczególne trasy, w tym wdrażanie posługiwania się pocztą elektroniczną. Zawartość witryny stała się także przedmiotem zainteresowania znanych portali turystycznych, biur podróży, środowisk naukowych, edukacyjnych, a przede wszystkim tysięcy potencjalnych turystów. Należy jednoznacznie podkreślić, że funkcjonowanie witryny ptt.pl, publikacje i inne przedsięwzięcia Stowarzyszenia, nawet jeśli nie podają pełnych danych adresowych wszystkich tras podziemnych to są elementem promocji wszystkich tras jako specyficznego produktu "POLSKIE PODZIEMIA" oraz jego składowych komponentów.
Zainteresowanie tematem turystycznych podziemi oraz działalnością Stowarzyszenia zaowocowało również powstaniem na polskich uczelniach szeregu prac magisterskich i licencjackich poświęconych tej tematyce. Staramy się w tej mierze udzielać pomocy, głównie poprzez udostępnianie posiadanych opracowań, danych i innych materiałów.
Od 2001 roku Stowarzyszenie podjęło prace nad gromadzeniem i archiwizowaniem publikacji, opracowań, planów, grafiki, fotografii, filmów i innych materiałów poświęconych poszczególnym trasom oraz całości zagadnienia. Archiwizowanie danych w formie elektronicznej, w zamiarze Stowarzyszenia, ma stanowić podstawę rzetelnej wiedzy o obiektach i trasach, ich rozwoju oraz bardzo praktyczne źródło materiałów do publikacji i opracowań na ten temat.

Publikacje i wydawnictwa."Ujawnienie" w szerszym zakresie funkcjonowania podziemnych tras i działalności Stowarzyszenia spowodowało w ostatnich latach ogromne zainteresowanie prasy oraz stacji radiowych i telewizyjnych. Na temat działalności Stowarzyszenia oraz poszczególnych tras ukazało się dziesiątki publikacji, reportaży, relacji , filmów. Dla przykładu odnotowaliśmy przede wszystkim publikacje i wydarzenia, które zaistniały w oparciu o inicjatywy lub przy aktywnym udziale Stowarzyszenia:


Obecność podziemi w rozgłośniach radiowych i telewizyjnych jest stałym elementem programów o tematyce turystycznej i edukacyjnej. Ukazały się dziesiątki reportaży, wywiadów i wzmianek kronikarskich na temat podziemi. Szczególnie cenna była inicjatywa Stowarzyszenia i TVP3 Regionalna O/Lublin nakręcenia i wyemitowania 15 minutowych filmów krajoznawczych o poszczególnych trasach podziemnych. Wybrane filmy z tego cyklu prezentowane były również na Międzynarodowym Festiwalu w Ostrawie. Stanowią one trwały dorobek i wkład Stowarzyszenia w upowszechnianie wiedzy oraz promocję turystycznych podziemi.

Targi turystyczne. Kolejnym obszarem aktywnej działalności Stowarzyszenia jest obecność na wybranych imprezach targowych. W latach 1998-2003 Stowarzyszenie było wystawcą na 15 imprezach targowych w kraju, z łączną sumą prawie 100 podwystawców - tras. Należy przyznać, iż udział w targach turystycznych, mimo bardzo pozytywnego odbioru branży oraz publiczności targowej w dalszym ciągu nie jest jednoznacznie określony i stabilny, głównie z powodu wysokich kosztów oraz trudności organizacyjnych. Do pozytywnych efektów tej działalności można zaliczyć pogłębienie świadomości o konieczności obecności tras na targach, mimo iż ma miejsce w różnych konfiguracjach. Bardzo ciekawym i trwałym dorobkiem obecności i wpływu Stowarzyszenia na obraz produktu jest wydzielanie w katalogach, na większych targach od 2001 roku kategorii wystawców pod nazwą "podziemne obiekty i trasy turystyczne" np. GLOB i TOUR SALON.

Promocja wzajemna tras. Wychodząc z założenia, iż nawet blisko położone i o podobnym charakterze trasy podziemne mogą być źródłem promocji i informacji wzajemnej, a nie polem rywalizacji, a przede wszystkim w celu dotarcia do szerokiego kręgu aktywnych, potencjalnych odbiorców produktu, władze SPTTP w 2002 roku podjęły decyzje porządkujące dotychczasowe doświadczenia w promocji wzajemnej tras pn. "Zasady promocji wzajemnej tras stowarzyszonych". Podstawowe cele i kierunki zasad to:


Dodatkowymi, pozytywnymi efektami funkcjonowania systemu promocji wzajemnej są takie elementy jak; zwiększenie przez każdą z tras liczby wydawanych ulotek (szacunek na 2003 rok to minimum 300 tys.), upowszechnianie adresu strony internetowej i celów działalności SPTTP, znormalizowanie formatu podstawowej, najtańszej formy ulotki z wykorzystywaniem jako wkładki do materiałów targowych i inne. Od 2001 roku, kiedy to Stowarzyszenie zrobiło skromną okładkę na ulotki tras wystawiających się pod szyldem POLSKIE PODZIEMIA, do nieco rozszerzonej w 2002 roku formuły ulotki-składanki, dochodzimy do planowanej formuły masowej ulotki prezentującej produkt i poszczególne jego elementy. Składanka ta może funkcjonować samodzielnie lub jako okładka dla ulotek wszystkich tras. Władze Stowarzyszenia widzą pilną potrzebę wydania tego stosunkowo taniego środka promocji o przyzwoitej jakości, w masowym nakładzie, także w wersjach obcojęzycznych.

Imprezy. Jednym z najważniejszych osiągnięć Stowarzyszenia, nie tylko na płaszczyźnie kreowania produktu POLSKIE PODZIEMIA, jest kontynuacja rozpoczętej w 1996 dorocznej imprezy pod nazwą Ogólnopolskie Forum Podziemnych Tras Turystycznych.
Z kronikarskiego obowiązku przypomnieć należy kolejnych, głównych organizatorów pod szyldem tras:


Wymieniono tu umownie organizatorów pod nazwami tras, które były gospodarzami, ale tak naprawdę były to firmy zarządzające trasami, samorządy związane z tymi trasami i wiele innych instytucji, firm i osób. O ile na pierwszych imprezach dominowała potrzeba poznania się, wymiany informacji i poglądów, a także możliwość zaprezentowania się kolejnych organizatorów, o tyle od 1998 roku Forum łączone jest z równoległym odbywaniem Walnych Zebrań Stowarzyszenia i podejmowaniem decyzji dotyczących stowarzyszonej części tras podziemnych. Wartość tego przedsięwzięcia polega nie tylko na jego tradycyjnej ciągłości ale i otwartości również po utworzeniu SPTTP na wszystkie istniejące, a nawet będące w przygotowaniu do udostępniania trasy podziemne. Niepodważalnymi efektami Forum są elementy szkoleniowe, promocyjne i na płaszczyźnie towarzyskiej pogłębianie więzi, wymianę różnorodnych doświadczeń organizacyjnych, technicznych, ekonomicznych i innych. Doświadczenia z dotychczasowych spotkań każą też wyciągnąć wnioski polegające m.in. na konieczność:

Zagadnienie certyfikacji. Niezbędne jest omówienie mało upowszechnionego na zewnątrz środowiska, ale mającego ogromny wpływ na funkcjonowanie podziemnych tras, szczególnie stowarzyszonych dokumentu. Chodzi o przyjęty przez SPTTP już w 2002 roku Regulamin certyfikatu podziemnej trasy turystycznej. Do najistotniejszych postanowień regulaminu certyfikatu należą następujące wymagania dla trasy:


Prezentowany dokument, mimo iż nie został wdrożony w sensie nadania certyfikatów, posiada ogromne walory praktyczne w osiąganiu celów Stowarzyszenia. Dostępny we wszystkich trasach stowarzyszonych oraz podany do publicznej wiadomości w internecie stał się drogowskazem dla wielu gospodarzy podziemi dla podejmowania konkretnych przedsięwzięć inwestycyjnych, remontowych lub organizacyjnych. Jednocześnie możemy stwierdzić, że określenie warunków uzyskania certyfikatu stało się znaczącym impulsem dla stałego podnoszenia standardu tras podziemnych i poprawy jakości obsługi turystów. Stoimy na stanowisku, iż nadanie odpowiedniej rangi temu przedsięwzięciu stanowiłoby ważny moment w rozwoju produktu "POLSKIE PODZIEMIA".

3. Wnioski i podsumowanie


Podsumowując dotychczasowe doświadczenia z bieżącej pracy Stowarzyszenia oraz zewnętrznych uwarunkowań funkcjonowania i rozwoju podziemnych tras turystycznych, dla osiągnięcia podstawowych celów związanych z rozwojem produktu turystycznego "POLSKIE PODZIEMIA" należy zdefiniować również podstawowe problemy mające wpływ na pozytywne funkcjonowanie i rozwój podziemnych tras turystycznych:
  1. Konsekwentnie konsolidować środowisko użytkowników - zarządzających podziemnymi trasami turystycznymi, przede wszystkim poprzez działalność Stowarzyszenia PTTP, organizację otwartych spotkań np. w formie Forum. W ramach konsolidacji rozszerzać krąg uczestników o przedstawicieli samorządów, środowisk naukowych, organizacji i instytucji działających na rzecz rozwoju turystyki, ochrony dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego.
  2. Doprowadzić do zmian prawno-instytucjonalnych, prowadzących do skoordynowania działań i objęcia ochroną prawną obiektów podziemnych, stanowiących walory środowiska naturalnego jak i kulturowego jako dziedzictwa narodowego w odrębnej kategorii dziedzictwa kulturowego i naturalnego.
  3. Należy uporządkować ustawodawstwo, któremu podlegają podziemne trasy turystyczne poczynając od prac na etapie projektowym a kończąc na warunkach użytkowania do celów turystycznych. Przepisy te muszą uwzględniać podział kompetencji i odpowiedzialności w odniesieniu do samej trasy jak i jej otoczenia zewnętrznego.
  4. Istnieje pilna potrzeba uwzględnienia problematyki podziemnych tras turystycznych w ustawie o usługach turystycznych poczynając od ich rejestracji, certyfikacji, problematyki obsługi ruchu turystycznego, klasyfikacji usług realizowanych przez firmy zarządzające trasami, które de facto są specyficznymi biurami podróży świadczącymi usługi turystyczne.
  5. Podziemne trasy turystyczne jako element dziedzictwa kulturowego i naturalnego powinny stać się trwałym i koniecznym elementem strategii rozwoju turystyki w skali kraju i regionów. Każdy program rozwoju turystyki poczynając od najniższego szczebla samorządowego, a szczególnie realizacja finansowania programów nie powinna pomijać zagadnień dotyczących obiektów i tras podziemnych.
  6. Ogromny i konieczny wysiłek ponoszony na promocję tras podziemnych przez użytkowników oraz władze samorządowe powinien być wsparty programem likwidacji zaniedbań i opóźnień w sferze edukacyjnej społeczeństwa. Należy dążyć do podniesienie społecznej świadomości o potrzebie ochrony i właściwego użytkowania ogromnego bogactwa przyrodniczego, historycznego, technicznego związanego z podziemiami. Kształcenie kwalifikowanych kadr oraz edukacja dzieci i młodzieży, przeciwstawianie się bezmyślnemu, barbarzyńskiemu niszczeniu jaskiń, wyrobisk pokopalnianych, obiektów pomilitarnych musi być procesem ciągłym i konsekwentnie realizowanym. To bardzo trudne, ale jakże potrzebne wyzwanie.
  7. Poprzez właściwe organizacje i instytucje państwowe, samorządy wszystkich szczebli, przedstawicielstwa branży turystycznej, środowiska naukowe tworzyć warunki prawne i ekonomiczne na rzecz ochrony, adaptowania i dobrego funkcjonowania oraz promocji podziemi w segmencie turystyki kulturowej i specjalistycznej. Wykorzystując doświadczenia w działalności Stowarzyszenia i coraz widoczniejszego wsparcia ze strony Polskiej Organizacji Turystycznej konsekwentnie rozwijać i promować produkt turystyczny POLSKIE PODZIEMIA. W działaniach tych niezbędne staje się również przyjęcie wyróżniającego trasy podziemne oznakowania w wydawnictwach kartograficznych, a przede wszystkim w oznakowaniu drogowym.

Tworzenie produktu turystycznego POLSKIE PODZIEMIA, które są nieodnawialną wartością narodową, składnikiem tradycji i tożsamości, stanowić powinno stały element zarówno polityki państwowej jak i źródłem ekonomicznego rozwoju na szczeblu regionalnym. Wielka wartość obiektów podziemnych, a także ogromne problemy związane z ochroną i funkcjonowaniem podziemnych tras turystycznych muszą znaleźć odpowiednie rozwiązania prawne i ekonomiczne oraz być otoczone stałą troską władz państwowych w powiązaniu z powszechną edukacja przy aktywnym udziale środowisk naukowych i opiniotwóczych. Skromne doświadczenia i wyniki kilkuletniej zaledwie działalności Stowarzyszenia Podziemne Trasy Turystyczne Polski stwarzają optymistyczne przesłanki i dobry punkt wyjścia do dalszego rozwoju i wypromowania markowego produktu turystycznego POLSKIE PODZIEMIA.