TWIERDZA OSOWIEC

gmina Goniądz
pow. moniecki, woj. podlaskie

"Twierdza na bagnach

W zwężeniu doliny Biebrzy, na bagnach znajduje się wielka Twierdza Osowiec, składająca się z czterech fortów. Jej budowa, przeprowadzona z iście rosyjskim rozmachem, trwała od 1882 do 1915 roku i była ogromną inwestycją. Twierdza okazała się warta włożonych w nią pieniędzy. W czasie I wojny światowej wszelkie próby zdobycia jej przez Niemców skończyły się kompletnym fiaskiem, nawet ta z użyciem gazów bojowych.
Obecnie w Osowcu, oprócz jednostki wojskowej, mieści się muzeum, a część długich, podziemnych korytarzy pierwszego fortu udostępniona jest dla turystów. Tych przyciąga i sława niezdobytej fortyfikacji, i związane z nią legendy."

Cytowany fragment tekstu autorstwa K. Izdebskiej opublikowano w Nr 1/2-2001"Poznaj Świat".

OSOWIEC - miasto, twierdza zaporowa o charakterze dużego, dwubrzegowego przedmościa, zamykająca kierunek Ełk-Grajewo-Białystok. Twierdza składała się z 4 fortów i stanowiła zakończenie fortyfikacji linii Wisła-Narew-Biebrza. Budowę twierdzy rozpoczęto w 1882 roku. Pierwotnie zamierzano wybudować jedynie fort zaporowy na południowym brzegu Biebrzy (fort nr I). Pod koniec budowy, dla umożliwienia działań obronnych także i na północnym brzegu rzeki Biebrzy wzniesiono fort II. Po ukończeniu prac przy jego budowie zapadła decyzja o budowie następnych fortów - Fortu III i Fortu IV oraz baterii z prochownią jako reduty łomżyńskiej. Planowano wybudować również Fort V (na północy zachód od Fortu IV), ale zadania tego nie wykonano. W miejscu planowanego Fortu V powstały jedynie umocnienia polowe. W czasie I wojny światowej twierdza Osowiec dwukrotnie odpierała oblężenie. Obszar twierdzy podzielono na trzy pozycje obronne: główną - od folwarku Klewiana do Fortu IV (w jej skład wchodziło pięć punktów oporu: Goniądz, Fort I, Góra Skobielewa, Forty III i IV, oraz ufortyfikowane przedpole), zarzeczną (Fort II) i nowobudowaną sośnieńską. Na przełomie września i października na uzbrojeniu twierdzy były 133 działa ciężkie, a ponadto w kaponierach i półkaponierach były 43 armaty kaliber 57 mm, oraz 24 armaty 76 mm w trzech bateriach artylerii wypadowej. Poza tym w twierdzy znajdowały się armaty przeciwszturmowe i polowe innych wzorów. W połowie września wojska rosyjskie 1 i 2 Armii po klęsce pod Tannenbergiem i nad Jeziorami Mazurskimi cofnęły się na linię Niemna, Biebrzy i Narwi. W tym czasie Twierdza Osowiec od 26 do 29 sierpnia 1914 r. stała się jednym z centrów koncentracji nowotworzonej 10 Armii. Twierdza dla tworzącej się armii pełniła rolę bazy zaopatrzeniowej i węzła komunikacyjnego. Wojska niemieckie, prowadzące pościg za wycofującymi się armiami rosyjskimi, w połowie września dotarły na dalekie przedpola Twierdzy Osowiec, zdobywając w krótkich walkach Grajewo i Szczuczyn. 17 września gen. Paul von Hindenburg wydał Dywizji Landwery rozkaz ataku na twierdzę. 19 września komendant twierdzy gen. lejtn. A.A. Szulman zgodnie z otrzymanym rozkazem ogłosił w twierdzy stan oblężenia. Tego samego dnia nad twierdzą pojawiły się samoloty niemieckie, które prowadziły rozpoznanie fortyfikacji. 21 września doszło do pierwszych starć garnizonu twierdzy z nacierający przeciwnikiem. Dwa dni później w nocy z 23 na 24 września oddziały garnizonu przeprowadziły na wszystkich kierunkach rozpoznanie walką, dzięki czemu rozpoznano niemieckie ugrupowanie. 25 września skoncentrowana w lesie białoszewskim niemiecka artyleria oblężnicza rozpoczęła bombardowanie twierdzy, w tym armatami 210 mm sprowadzonymi z Królewca. Od następnego dnia Niemcy prowadzili ostrzał twierdzy przez całą dobę. Początkowo artyleria forteczna miała duże trudności w zwalczaniu baterii oblężniczych, gdyż brak było rozpoznania stanowisk baterii wroga. Jednak dzięki wysiłkom kompanii aeronautycznej i obserwatorów artylerii mogła przystąpić do równorzędnej walki. 28 września niemiecka piechota ruszyła do szturmu, który załamał się w ogniu zaporowym artylerii fortecznej. Natarcie 10 Armii Rosyjskiej w lasach augustowskich zmusiło Niemców 29 września do rozpoczęcia wycofywania wojsk spod Twierdzy Osowiec. W czasie odwrotu Niemców załoga twierdzy dokonała udanego wypadu, w wyniku którego oddziały rosyjskie zdobyły zapasy materiałów i sprzętu wojskowego, zgromadzonego przez nieprzyjaciela oraz kilka ciężkich dział. Działania wojenne roku 1914 dla twierdzy Osowiec zakończyły się jej utrzymaniem przez armie carską. Ponownie Niemcy podeszli pod Osowiec w lutym 1915 roku. Wielokrotne próby zdobycia twierdzy przez oddziały niemieckie kończyły się niepowodzeniem. Niemcom nie udało się ani zniszczyć fortów, ani złamać morale obrońców. Nie powiodły się ataki piechoty. Również podjęta próba zdobycia twierdzy 6 sierpnia połączona z atakiem gazowym została odparta przez obrońców. Dopiero w drugiej połowie sierpnia 1915 roku w związku z ogólną sytuacją na froncie, dowództwo rosyjskie rozkazało wycofać wojska na nową rubież obrony. Załoga, po 6 miesiącach walki opuściła forty, uprzednio wysadzając je w powietrze.
Wojsko polskie przejęło Twierdzę Osowiec z rąk niemieckich nocą 22/23 lutego 1919 roku. Bezzwłocznie przystąpiono do prac porządkowych, a utworzony w lecie Zarząd Fortyfikacyjny Twierdzy Osowiec rozpoczął dokładne oględziny i inwentaryzację obiektów fortecznych. Wiosną 1922 roku rozpoczęto zakrojone prace rozbiórkowe, mające na celu przywrócenie wartości bojowej dziełom fortecznym twierdzy. W latach 1933 - 1933 podjęto modernizację umocnień twierdzy. Prace prowadzono głównie na Forcie II, na którym wybudowano bądź gruntownie przebudowano 5 obiektów. Plan modernizacji twierdzy zakładał, oprócz przebudowy Fortu II, rozbudowę nowych dzieł obronnych, aż po rejon Fortu IV. Pomimo zaawansowanych prac projektowych, budowy jednak nowych dzieł nie rozpoczęto. Prace budowlane w Osowcu nie ograniczały się jedynie do wznoszenia schronów bojowych. W 1931 roku objęły one również prace wodne: budowę grobli, mostu i jazu żelbetowego. Jednocześnie rozbudowano sieć torów kolejki wąskotorowej zaopatrującej place budów. Kolejny etap modernizacji twierdzy Osowiec rozpoczął się wiosną 1939 roku. Projekt zakładał budowę linii ciężkich schronów wzdłuż Biebrzy pod Goniądz, a także rozbudowę lewego skrzydła pozycji w rejonie Fortu III i IV. Wykonano również gruntowna przebudowę Blockhauzu Nr 1024 na tradytor artyleryjski (Fort nr I). W czasie działań wojennych we wrześniu 1939 roku wojska niemieckie nie przepuściły bezpośredniego szturmu na twierdzę, forsując rzekę Narew i Biebrzę pod Wizną. Twierdzę opuszczoną przez oddziały polskie w dniu 14 września 1939 roku zajęły oddziały niemieckie, aby w dniu 26 września przekazać ją Armii Czerwonej. W latach 1939 - 1940 na terenie twierdzy przeprowadzono konserwację i remonty polskich obiektów fortecznych. Po zakończeniu II Wojny światowej wybudowane przez wojsko polskie umocnienia na Forcie II Twierdzy Osowiec kolejno wysadzono i poddano częściowej rozbiórce. W dniu dzisiejszym można oglądać częściowo wysadzone obiekty na Forcie II, dobrze zachowany ciężki schron bojowy w rejonie Fortu III, Blockhauz Nr 1024, oraz pozostałości umocnień w rejonie miejscowości Goniądz. Wybór materiału JR - 5.10.2001 r.

powrót